まず、教育とは何か、ということから考えてみよう。さしあたってぼくは、教育とは、子どもを「社会の成員（大人）としてふさわしい存在」へと育て上げていくこと、と定義してみたい。
どんな時代、どんな社会の人びとでも、子どもを大人に育て上げなくてはならなかった。そのさいには、①社会の成員として「ふさわしい」あり方が何かしら想定されていて、それが教育の営みを導いていたはずだ。
その「ふさわしさ」は、大きく二つに分けられるだろう。一つは、働いて食べていけるために必要な能力、つまり農民なら農民としての、漁民ならば漁民としての、技能や知識。もう一つは、他の人びとのあいだでふさわしいふるまいができること――基本的なルールを守り、他の人びとと協力する態勢をとれること、自分に与えられた役割を果たし、その責任をとれること等々、つまり、他者との関係能力である。
では、現代社会においては、どういうことが「大人としてふさわしい」のだろうか？教育理念を構築するとは、このことをあらためて考え、かつ共有しようとすることに他ならない。
だが、この「共有」ということはなかなかむずかしい。そこには、社会のあり方と人間の生き方をどのようなものとして思い描くか、つまりは、異なった社会観·人間観がさまざまに入り込み、衝突してくるからだ。
たとえば、ぼくが最初にあげた「教育とは、子どもを社会の成員としてふさわしい存在にすることだ」という定義に対しても、②反発を覚える人がいるだろう。「それは、社会的期待に子供を添わせようとするよくない発想だ。教育とはむしろ、子供の主体的な判断力を育てるものだ」というわけである。
この意見はしかし、「社会の秩序にただ従うだけでなく、主体的な判断のもとにみずからの人生をつくりあげ、社会のあり方をも批判的に検討する人間こそが社会の成員としてふさわしい」という近代的な人間観にもとづいている。これもまた、社会の側が子どもたちに寄せる「期待」の一種だと言わざるをえない。そして子供を放置すれば主体的·批判的な人間になるはずもないから、そのように「育て上げ」ようとしなくてはならない。
いずれにせよ、教育というものは、社会（大人）の側が子供に寄せる期待、もっと強い言い方をすれば、ある種の強制から自由ではない、とぼくは考える。重要なことは、「この社会の一員、つまり大人として生きていくうえで何が必要な条件なのか」ということをきちんと見定め共有したうえでの強制であるかどうか、という点なのだ。
（苅谷剛彦·西研『考えあう技術――教育と社会を哲学する』による）
Bản dịch do AI thực hiện, đối chiếu giữa hai mô hình.
Trước hết, hãy bắt đầu bằng việc suy nghĩ xem giáo dục là gì. Trước mắt, tôi muốn thử định nghĩa giáo dục là việc nuôi dạy trẻ em trở thành “những con người phù hợp để làm thành viên của xã hội, tức người lớn”.
Dù ở thời đại nào hay xã hội nào, con người cũng đều phải nuôi dạy trẻ em thành người lớn. Khi đó, hẳn luôn có một hình dung nào đó về thế nào là ① “phù hợp” với tư cách thành viên của xã hội, và chính hình dung ấy đã dẫn dắt hoạt động giáo dục.
Sự “phù hợp” ấy có thể chia đại khái thành hai loại. Một là những năng lực cần thiết để có thể làm việc và tự nuôi sống mình, tức là kỹ năng và kiến thức của người nông dân nếu làm nông, của ngư dân nếu làm nghề cá. Hai là khả năng cư xử phù hợp giữa những người khác — tuân thủ các quy tắc cơ bản, có thể hợp tác với người khác, hoàn thành vai trò được giao và chịu trách nhiệm về vai trò đó, vân vân; nói cách khác, đó là năng lực xây dựng quan hệ với người khác.
Vậy trong xã hội hiện đại, điều gì mới được coi là “phù hợp với tư cách một người lớn”? Xây dựng một理念 giáo dục chẳng qua chính là suy nghĩ lại về điều này và cố gắng chia sẻ nhận thức ấy với nhau.
Tuy nhiên, việc “chia sẻ” ấy lại không hề dễ dàng. Bởi trong đó sẽ xen vào rồi va chạm với nhau đủ loại cách nhìn khác nhau về xã hội và con người, tức những hình dung khác nhau về xã hội nên như thế nào và con người nên sống ra sao.
Chẳng hạn, có lẽ sẽ có người cảm thấy ② phản ứng trước định nghĩa mà tôi đưa ra lúc đầu rằng “giáo dục là làm cho trẻ em trở thành những con người phù hợp với tư cách thành viên của xã hội”. “Đó là một cách nghĩ không tốt vì nó tìm cách ép trẻ em đi theo những kỳ vọng của xã hội. Trái lại, giáo dục phải là việc bồi dưỡng cho trẻ khả năng phán đoán một cách chủ động.”
Tuy nhiên, ý kiến này cũng dựa trên một quan niệm hiện đại về con người: rằng “người phù hợp làm thành viên của xã hội chính là người không chỉ đơn thuần tuân theo trật tự xã hội, mà còn tự xây dựng cuộc đời mình trên cơ sở phán đoán chủ động và biết xem xét một cách phê phán cả cách thức tồn tại của xã hội”. Không thể không nói rằng đây cũng là một dạng “kỳ vọng” mà phía xã hội đặt vào trẻ em. Và vì nếu cứ bỏ mặc thì trẻ em không thể tự nhiên trở thành những con người chủ động và có tinh thần phê phán, nên ta buộc phải cố gắng “nuôi dạy” các em trở thành như vậy.
Dù thế nào đi nữa, tôi cho rằng giáo dục không thể hoàn toàn thoát khỏi những kỳ vọng mà phía xã hội, tức người lớn, đặt vào trẻ em; nói mạnh hơn, nó không thể thoát khỏi một dạng cưỡng chế nào đó. Điều quan trọng là sự cưỡng chế ấy có dựa trên việc chúng ta xác định rõ và cùng chia sẻ nhận thức về “những điều kiện cần thiết để sống với tư cách một thành viên của xã hội này, tức một người lớn” hay không.
(Theo Kariya Takehiko và Nishi Ken, “Kỹ thuật cùng suy nghĩ — Triết luận về giáo dục và xã hội”)
Bình luận