建築の設計をやっていると様々な職人に出会う。大小を問わずどの現場でも一人や二人、主役を張れる（注1）人がいる。そうした人に出会うのが、現場に通う楽しみのひとつだ。長い時間、図面にばかり接していると、現実を離れて思考が一人歩きすることがよくある。そんな時、彼らからもらう情報がかけがえのない（注2）ものであることが分かる。我々が作り出す図面は、線で描かれた抽象的な記号に過ぎない。彼らは物に触っている。経験則によって裏付けられた、物に近い、深くて確かな情報を持っている。
図面は人間の頭の中だけで作り出されたものだ。それを現実の建物に移し替えるには、木や鉄やコンクリートといった、物から手によって直接に得られる情報が不可欠だ。頭で生み出されたものは、思いこみや錯誤によって間違うことが多いからだ。今はコンピューターと情報通信の時代だ。それにともなって、手を動かす機会がどんどん少なくなってきている。建築の設計でもCAD（コンピューター利用設計）化の勢いはすさまじい。しかし、その図面は、設計の全体を把握しにくい。きれい過ぎて、何であれ、すべてうまくいっているように見えてしまう。手を経ずに、頭の中だけで作業が完結してしまっているからだろう。
トレーシングペーパー（注3）に鉛筆で苦労をして描かれた旧来（注4）の図面は、そこに描く人の感情が入っている。うまくいっていないところは消しゴムで消し、描き直して修正していく。技術的に問題のあるところ、デザイン的にうまくいっていないところほど、線はにじみ、トレーシングペーパーは人の手の脂で汚れてくる。何回も描き直した個所は、しまいには擦り切れて穴が開いてしまうこともある。
描いた当人の自信がなければ、鉛筆の線にもその迷いを見て取ることもできる。慣れてくると、図面上の線から、描いた人の経験的なレベルや人柄さえ分かるようになる。手書きの図面には、すてがたい様々な種類の情報が塗り込められている。均質な図面の向こう側に人の姿が見えにくい分、CADでは大きなリスクを見落とす可能性もある。
手から遠いコンピューターの出現によって、リスクの所在をかぎ取ることが、旧来の経験側では難しくなってきている。これは設計に限ったことではないだろう。今や情報通信とコンピューターはあらゆる分野に浸透し、社会全体を変えつつある。頭から生み出されたものが暴走している。リスクの所在が、より巨大で、見えにくくなった。
どこかでそれを、生身の身体を持つ人間の側に引き戻す必要がある。手から得られる情報は、効率は悪いが、現実の世界をまさぐって（注5）得られるものだ。その人の身体だけにとどまる固有に情報といってもよい。忘れられつつある手の行き場を考えるべきだろう。
（内藤廣『建築のはじまりに向かって』による）
（注1）主役を張る：ここでは、主要な役割を果たす
（注2）かけがえのない：他に代わりがないほど貴重な
（注3）トレーシングペーパー：ここでは、設計図を描くための紙
（注4）旧来の：昔からの
（注5）まさぐる：手探りをする
Bản dịch do AI thực hiện, đối chiếu giữa hai mô hình.
Khi làm công việc thiết kế kiến trúc, tôi gặp gỡ rất nhiều thợ thủ công khác nhau. Ở bất kỳ công trường nào, lớn hay nhỏ, cũng thường có một hai người đủ sức đảm nhận vai trò chính.（注1） Được gặp những người như vậy là một trong những niềm vui khi tôi đến công trường. Khi chỉ tiếp xúc với bản vẽ trong một thời gian dài, suy nghĩ rất dễ rời xa thực tế rồi tự vận động theo hướng riêng của nó. Những lúc như thế, ta mới hiểu thông tin nhận được từ họ quý giá đến mức không gì có thể thay thế.（注2） Những bản vẽ mà chúng tôi tạo ra chẳng qua chỉ là những ký hiệu trừu tượng được thể hiện bằng đường nét. Còn họ trực tiếp chạm vào vật liệu. Họ sở hữu những thông tin gần với vật chất thực tế, sâu sắc và đáng tin cậy, được củng cố bằng những quy luật rút ra từ kinh nghiệm.
Bản vẽ là thứ chỉ được tạo ra trong đầu con người. Để chuyển nó thành một công trình thực tế, thông tin thu được trực tiếp bằng đôi tay từ những vật liệu như gỗ, sắt và bê tông là điều không thể thiếu. Bởi những thứ sinh ra trong đầu thường dễ sai do định kiến và nhận thức nhầm lẫn. Ngày nay là thời đại của máy tính và công nghệ thông tin truyền thông. Cùng với đó, cơ hội để con người trực tiếp vận động đôi tay ngày càng giảm đi. Ngay cả trong thiết kế kiến trúc, tốc độ phổ biến của CAD (thiết kế có sự hỗ trợ của máy tính) cũng vô cùng mạnh mẽ. Tuy nhiên, với những bản vẽ ấy, rất khó nắm bắt tổng thể của thiết kế. Chúng quá sạch đẹp, khiến bất cứ thứ gì cũng có vẻ như đang diễn ra hoàn toàn suôn sẻ. Có lẽ là vì công việc được hoàn tất hoàn toàn trong đầu mà không hề đi qua đôi tay.
Những bản vẽ kiểu cũ được vẽ bằng bút chì trên giấy can sau biết bao công sức có chứa cả cảm xúc của người vẽ.（注3）（注4） Những chỗ chưa ổn sẽ được tẩy đi bằng cục tẩy rồi vẽ lại để sửa chữa. Những chỗ có vấn đề về kỹ thuật hay những chỗ thiết kế chưa ổn càng nhiều thì đường nét càng nhòe, còn giấy can càng bị bẩn bởi dầu từ bàn tay người vẽ. Những chỗ được vẽ đi vẽ lại nhiều lần cuối cùng thậm chí có thể bị mòn đến thủng cả giấy.
Nếu chính người vẽ không tự tin, ta thậm chí có thể nhận ra sự do dự ấy trong nét bút chì. Khi đã quen, từ những đường nét trên bản vẽ, ta thậm chí còn có thể nhận ra trình độ kinh nghiệm và cả tính cách của người vẽ. Trong bản vẽ tay có chứa đựng rất nhiều loại thông tin quý giá khó có thể vứt bỏ. Với CAD, vì khó nhìn thấy con người phía sau những bản vẽ đồng nhất, ta cũng có khả năng bỏ sót những rủi ro lớn.
Sự xuất hiện của máy tính—một thứ xa rời đôi tay—đã khiến việc đánh hơi xem rủi ro nằm ở đâu bằng những kinh nghiệm theo lối truyền thống trở nên ngày càng khó khăn. Điều này có lẽ không chỉ giới hạn trong lĩnh vực thiết kế. Ngày nay, công nghệ thông tin truyền thông và máy tính đã thâm nhập vào mọi lĩnh vực và đang làm thay đổi toàn bộ xã hội. Những thứ sinh ra từ đầu óc con người đang mất kiểm soát. Nơi rủi ro tồn tại đang trở nên lớn hơn và khó nhìn thấy hơn.
Ở một điểm nào đó, cần phải kéo chúng trở lại phía con người với cơ thể bằng xương bằng thịt. Thông tin thu được từ đôi tay tuy kém hiệu quả, nhưng đó là thứ có được bằng cách trực tiếp lần mò trong thế giới thực.（注5） Có thể nói đó là loại thông tin riêng biệt chỉ lưu lại trong cơ thể của chính người ấy. Có lẽ chúng ta nên suy nghĩ xem đôi tay đang dần bị lãng quên ấy sẽ còn chỗ đứng ở đâu.
(Theo Naito Hiroshi, “Hướng về khởi đầu của kiến trúc”)
(Chú thích 1) shuyaku o haru: ở đây là đảm nhận vai trò chủ yếu
(Chú thích 2) kakegae no nai: quý giá đến mức không có gì khác thay thế được
(Chú thích 3) tracing paper: ở đây là loại giấy dùng để vẽ bản thiết kế
(Chú thích 4) kyurai no: có từ xưa, theo lối truyền thống
(Chú thích 5) masaguru: lần mò bằng tay
Bình luận