互いに視線を向けるという場面では、サルと人間には大きな違いがある。サルにとって相手をじっと見つめるのは軽い威嚇になり、強いサルの特権である。弱いサルは、見つめられたら決して見返してはいけない。挑戦したとみなされて攻撃を受ける羽目になるからだ。強いサルの視線を避けて横や下を向くか、歯をむき出して笑ったような表情をすればいい。
強いサルは自分の優位性を確認できれば、それ以上威嚇することはない。ただ、自分が強いサルの関心を引きそうな食物に手をかけていたら、すぐさまその場を退いたほうがいいだろう。競合する場面では、弱いサルが強いサルに譲るように誰もが期待しているからだ。それがサル社会のルールである。
人間ではサルとは違ったことが起こる。時折「眼（注1）をつけただろう」とすごまれる（注2）ことがあるが、見つめるという行為はふつう威嚇にはつながらない。むしろ、相手に積極的な関心を向けたり、許容や忠告、愛の表現であったりする。視線の向け方にも作法があり、目をかっと見開いたり、細めたり、丸くしたり、四角にしたり、横目や流し目、上目づかいや見下すなど、多種多様である。その作法は文化によっても、性別や年齢、身分や服装によっても違ってくる。それは人間にとって、顔と顔とを合わせ、視線を交わすことが重要なコミュニケーションであるからだ。
実際、言葉が発達した私たちの社会でも、重要なことは直接会って決めることが多いし、面接は人物を確かめる手段として重用されている。
（中略）ところが、現代の情報機器はこの視線の作法をあまり使わなくてもすむ社会をつくってしまった。人々は毎日インターネットやメールをのぞくために多くの時間を使っている。家族や親しい仲間とじっくり顔を合わせて、対話や協同作業を楽しむ時間を失いつつある。
その結果、多様な視線の作法を忘れ、他人と視線を合わせることが億劫となっているのではないだろうか。だが、言葉は視線のコミュニケーションを代替できない。言葉は意味を、視線は感情を伝える。むしろ意味があいまいであるからこそ、視線は暖かくも冷たくもなりうるし、そこで受けた印象を後で変えることもできるのである。
言葉は視覚で得た映像や画像を意味として切り取る。そして文字はその言葉を化石化する装置である。それが持ち運び可能な効率的な手段だからこそ、人間は世界を言葉や文字で塗り替えた。だがそのおかげで、私たちは豊かな心を育んできた視線による対面の世界を忘れようとしている。それは皮肉にもサルのような視線を合わせない、優劣社会に移行することにつながるのではないか、と私は不安に思っている。
（注1）眼をつける：相手の顔をにらむ
（注2）すごむ：脅すような態度をとる
Bản dịch do AI thực hiện, đối chiếu giữa hai mô hình.
Trong tình huống hai bên hướng ánh mắt vào nhau, giữa khỉ và con người có một khác biệt rất lớn. Đối với khỉ, nhìn chằm chằm vào đối phương là một hình thức đe dọa nhẹ và là đặc quyền của những con khỉ mạnh. Một con khỉ yếu khi bị nhìn chằm chằm tuyệt đối không được nhìn lại. Bởi nó sẽ bị coi là đang thách thức và có thể chuốc lấy một cuộc tấn công. Nó chỉ cần tránh ánh mắt của con khỉ mạnh, nhìn sang bên hoặc nhìn xuống, hay nhe răng ra tạo vẻ mặt như đang cười.
Một khi con khỉ mạnh đã xác nhận được vị thế vượt trội của mình, nó sẽ không tiếp tục đe dọa nữa. Tuy nhiên, nếu con khỉ yếu đang chạm vào thức ăn có khả năng thu hút sự chú ý của con khỉ mạnh thì có lẽ nó nên lập tức rời khỏi chỗ đó. Bởi trong những tình huống cạnh tranh, tất cả đều mặc nhiên mong đợi con yếu phải nhường cho con mạnh. Đó là quy tắc của xã hội loài khỉ.
Ở con người, điều xảy ra lại khác với khỉ. Thỉnh thoảng cũng có người hăm dọa rằng “Mày vừa lườm tao đúng không?”, nhưng hành động nhìn vào người khác thông thường không dẫn đến sự đe dọa.（注1）（注2） Trái lại, ánh mắt có thể thể hiện sự quan tâm tích cực đối với đối phương, sự chấp nhận, lời khuyên hay tình yêu. Cách nhìn cũng có những quy tắc riêng, hết sức đa dạng như mở to mắt, nheo mắt, làm mắt tròn, làm mắt vuông, liếc ngang, đưa mắt tình tứ, nhìn lên từ phía dưới hay nhìn xuống người khác. Những quy tắc ấy còn khác nhau tùy theo văn hóa, giới tính, tuổi tác, địa vị và trang phục. Đó là bởi đối với con người, gặp mặt trực tiếp và trao đổi ánh mắt là một hình thức giao tiếp quan trọng.
Thực tế, ngay cả trong xã hội chúng ta, nơi ngôn ngữ đã phát triển cao, những việc quan trọng vẫn thường được quyết định bằng cách gặp trực tiếp, và phỏng vấn vẫn được coi trọng như một phương tiện để đánh giá con người.
(Lược) Thế nhưng, các thiết bị thông tin hiện đại đã tạo ra một xã hội trong đó chúng ta có thể sống mà hầu như không cần sử dụng những quy tắc giao tiếp bằng ánh mắt ấy. Mỗi ngày, con người dành rất nhiều thời gian để xem Internet và email. Chúng ta đang dần mất đi thời gian để ngồi đối diện thật lâu với gia đình hay những người thân thiết, cùng tận hưởng trò chuyện và làm việc chung.
Kết quả là chẳng phải chúng ta đang quên mất sự đa dạng trong cách sử dụng ánh mắt và ngày càng cảm thấy phiền toái khi phải nhìn vào mắt người khác hay sao? Nhưng ngôn từ không thể thay thế giao tiếp bằng ánh mắt. Ngôn từ truyền đạt ý nghĩa, còn ánh mắt truyền đạt cảm xúc. Chính vì ý nghĩa của ánh mắt mơ hồ nên nó có thể vừa ấm áp vừa lạnh lùng, và ấn tượng nhận được từ nó cũng có thể được thay đổi về sau.
Ngôn từ cắt lấy những hình ảnh và hình tượng thu được bằng thị giác rồi biến chúng thành ý nghĩa. Còn chữ viết là một thiết bị làm hóa thạch những ngôn từ ấy. Chính vì đây là một phương tiện hiệu quả và có thể mang theo được nên con người đã phủ lại thế giới bằng ngôn từ và chữ viết. Nhưng cũng vì thế, chúng ta đang dần quên đi thế giới gặp gỡ trực diện bằng ánh mắt, vốn đã nuôi dưỡng một đời sống tinh thần phong phú. Tôi lo rằng, thật trớ trêu, điều đó có thể dẫn tới việc chúng ta chuyển sang một xã hội phân chia hơn kém, nơi con người tránh nhìn vào mắt nhau giống như loài khỉ.
(Chú thích 1) “Để mắt” vào ai: nhìn chằm chằm, lườm vào mặt đối phương
(Chú thích 2) Sugomu: có thái độ mang tính đe dọa
Bình luận