私の専門が哲学ということもあって、幸福について論じてくれといった原稿依頼もたまにあります。しかし、私は「幸福論」というものが嫌いです。そもそも「幸福になりたい」という気持がどうも好きになれない。
したがって、「幸福論」といったたぐい（注1）の本はほとんど読んだことがありません。でも、改めて考えてみますと、日本人と欧米人とでは「幸福」について考えている内容や意味が少しちがうように思うのです。
欧米人にとっては、もともとキリスト教が背景にありますから、「幸福」とは、「至福」「浄福」という意味で、神様が「嘉する（善しと認める）状態」のことを言うわけです。そういう状態になりたいと願うのが、彼ら欧米人の「幸福」であり、「幸福論」だと思います。これは分からないでもありません。
ところが近代以降の日本人は、もともと宗教的背景が希薄（注2）ですから、神の善しとした状態などというものが判断の基準にはなりえません。ですから、日本人が幸福になるというのは、「他人よりもよい状態になりたい」ということになってしまうのですね。勝ち負けでいうと「勝ち組になろう」という意識です。「勝ち組」になれれば、世間的に幸福だろうと考えるのです。
「幸福」という言葉は「happiness」の翻訳語でしよう。日本では、「仕合わせ（幸せ）」という言葉はありましたが、それは「巡り合わせ（注3）」とか「天運（注4）」といった意味です。ですから、「あまり悪い目に遭わずにすむような、よい巡り合わせ」を願うという気持はあったのでしよう。
また、「どうぞご無事で」という挨拶があるように、「あまり悪い事がないように」と願う気持はあったと思うのです。これなら分かります。
しかし、「他人よりもよい状態になろう」といったことを、あからさまに（注5）口に出したり思ったりはしないのが、①昔からの日本人の嗜み（注6）だったはずです。
ところが、今の日本人はみんな「仕合わせ」ではなく「幸福」になりたいと思っている。それは「他人よりもいい生活をしたい、いい思いをしたい」ということですよね。今の日本人にとっての「幸福」とは、そういうことだと思います。（中略）
②「貧しいけれども幸福だ」などと言うのも、他の家庭と比べて、わが家は貧乏だけど家族が仲良く暮らしているだけましという自負（注7）であって、やはり他人と比べて、ちょっといい状態だということです。
ですから、私には、日本人が「幸福」と言うとき、「他人と比べて」という意味が含まれているような気がしてならないのです。
（注1）たぐい：同じ種類のもの
（注2）希薄：乏しい、弱い
（注3）巡り合わせ：自然に巡ってくる運命、偶然にそうなること
（注4）天運：天から与えられた運命
（注5）あからさまに：そのまま包み隠さずに、明らかに
（注6）嗜み：普段の心がけ、控えめな態度
（注7）自負：ある事柄に自信と誇りを持つこと
Bản dịch do AI thực hiện, đối chiếu giữa hai mô hình.
Một phần vì chuyên môn của tôi là triết học, nên thỉnh thoảng cũng có nơi đặt bài nhờ tôi bàn về hạnh phúc. Nhưng tôi ghét cái gọi là "luận về hạnh phúc". Ngay từ đầu, cái tâm lý "muốn trở nên hạnh phúc" đã là thứ tôi không sao ưa nổi.
Vì vậy, loại sách như "luận về hạnh phúc" thì tôi hầu như chưa đọc bao giờ.（注1） Nhưng ngẫm lại, tôi thấy nội dung và ý nghĩa mà người Nhật và người Âu Mỹ nghĩ về "hạnh phúc" có phần khác nhau.
Với người Âu Mỹ, vốn có Cơ Đốc giáo làm nền, "hạnh phúc" mang nghĩa "chí phúc", "tịnh phúc", tức là trạng thái được Chúa "khen ngợi (công nhận là tốt lành)". Mong được ở vào trạng thái ấy — tôi cho rằng đó mới là "hạnh phúc" và "luận về hạnh phúc" của người Âu Mỹ. Điều này thì tôi cũng không phải là không hiểu được.
Nhưng người Nhật từ thời cận đại trở đi vốn có nền tôn giáo mờ nhạt, nên cái gọi là trạng thái được thần linh cho là tốt lành không thể thành tiêu chuẩn phán đoán được.（注2） Vì thế, người Nhật mà nói trở nên hạnh phúc thì rốt cuộc lại thành ra là "muốn ở vào trạng thái tốt hơn người khác". Nói theo kiểu thắng thua thì đó là ý thức "hãy vào cho được nhóm thắng cuộc". Họ nghĩ rằng vào được "nhóm thắng cuộc" thì hẳn là hạnh phúc theo con mắt người đời.
Từ "koufuku" hẳn là từ dịch của "happiness". Ở Nhật vốn đã có sẵn từ "shiawase", nhưng nó mang nghĩa "sự run rủi" hay "vận trời".（注3）（注4） Vì vậy hẳn là vẫn có tâm lý cầu mong "một sự run rủi tốt lành, sao cho khỏi gặp phải chuyện gì quá tệ".
Vả lại, như câu chào "mong ngài bình an", tôi nghĩ vẫn luôn có cái tâm lý mong "đừng gặp chuyện gì quá xấu". Cái này thì tôi hiểu được.
Nhưng không nói toạc ra, cũng không nghĩ trắng ra chuyện "hãy ở vào trạng thái tốt hơn người khác" — đó vốn là ①nếp giữ mình của người Nhật từ xưa.（注5）（注6）
Vậy mà người Nhật bây giờ ai cũng muốn "koufuku" chứ không phải "shiawase". Tức là "muốn sống sung túc hơn người khác, muốn hưởng những điều tốt hơn người khác", đúng không? Tôi cho rằng "hạnh phúc" đối với người Nhật ngày nay là như vậy. (Lược một đoạn)
Ngay cả khi nói ②"tuy nghèo nhưng hạnh phúc" thì đó cũng là niềm tự hào rằng so với các gia đình khác, nhà mình tuy nghèo nhưng cả nhà sống hoà thuận nên vẫn còn đỡ hơn — rốt cuộc vẫn là ở vào trạng thái nhỉnh hơn một chút khi đem so với người khác.（注7）
Vì thế tôi cứ có cảm giác rằng khi người Nhật nói "hạnh phúc" thì trong đó luôn hàm chứa nghĩa "so với người khác".
（Chú 1）tagui: những thứ cùng một loại
（Chú 2）kihaku: ít ỏi, yếu ớt
（Chú 3）meguriawase: vận mệnh tự nhiên đưa đẩy tới, việc ngẫu nhiên thành ra như vậy
（Chú 4）ten'un: vận mệnh do trời ban cho
（Chú 5）akarasama ni: nói thẳng ra không che giấu, rõ rành rành
（Chú 6）tashinami: sự để tâm giữ gìn thường ngày, thái độ khiêm nhường
（Chú 7）jifu: có sự tự tin và niềm tự hào về một việc gì đó
Bình luận